Бидний мэдэж байгаагаар валютын зах зээл бол маш том олон улсын бус төвлөрсөн (OTC) зах зээл юм. Энэ зах зээлд олон оролцогч байдаг бөгөөд та эдгээр оролцогчид хэн болох, тэд ямар үүрэг гүйцэтгэдэг талаар ойлгох хэрэгтэй. Одоогийн байдлаар дэлхийн валютын зах зээлийн чухал оролцогчид дөрвөн үндсэн төрөлтэй байна: олон улсын томоохон хөрөнгө оруулалтын банкууд, томоохон олон улсын компаниуд, улс орнуудын төв банкууд болон жижиглэнгийн арилжаачид.
1990-ээд оны сүүлээр зөвхөн "том тоглогчид" л энэ тоглоомд оролцох боломжтой байсан. Анхны шаардлага нь та 10-15 сая ам.доллар (ойролцоогоор 34-51 тэрбум төгрөг)-ийн хөрөнгөтэй байж л валютын арилжаа хийх боломжтой байв. Валютын арилжаа анх банк хоорондын зах зээлд ашиглагдаж эхэлсэн бөгөөд жижиглэнгийн арилжаачдад зориулагдаагүй байв.
Хэдэн арван жилийн өмнө буюу цахим арилжааны технологи гарч ирээгүй үед валютын брокерийн байгууллагууд банк хоорондын зах зээлд идэвхтэй ажиллаж байв. Хөрөнгийн брокерийн байгууллагуудаас ялгаатай нь тэд өөрсдөө байр суурь эзэмшдэггүй байсан. Тэдний үүрэг нь худалдан авагч, худалдагчдыг холбох, үнийг оновчтой болгох, арилжааны захиалгыг хурдан бөгөөд нарийвчлалтай гүйцэтгэх байв.
1970-аад оноос эхлэн валютын брокерийн байгууллагууд Open Box гэх тусгай арилжааны утсаар дамжуулан арилжаа гүйцэтгэдэг байв. Брокерууд урд талын чанга яригчаар дамжуулан банктай шууд холбогдож, арилжааны мэдээллийг тасралтгүй дамжуулж байв. Энэ үед бүх банкууд гүйцэтгэгдэж буй бүх арилжааны мэдээллийг сонсож байсан.
Гэвч интернэт технологи болон онлайн арилжааны хөгжил сайжирснаар EBC зэрэг онлайн брокерууд гарч ирж, бид жижиглэнгийн арилжаачдад валют болон CFD арилжааны боломжийг олгосон.
Илүүц үг хэрэггүй, валютын зах зээлийн гол оролцогчид эд нар юм:
1. Олон улсын хөрөнгө оруулалтын банкууд
Спот валютын зах зээлийн төвлөрлийг харгалзан үзвэл ханшийг тодорхойлогч нь дэлхийн олон улсын хөрөнгө оруулалтын банкууд юм. Мөнгөний эрэлт, нийлүүлэлтийн харилцаанд үндэслэн эдгээр томоохон банкууд худалдан авах/зарах зөрүүг буюу бидний "спрэд" гэж нэрлэдэг зүйлийг "тогтоодог" бөгөөд эдгээр томоохон банкууд нь бидний "маркет мейкер" гэж нэрлэдэг хүмүүс юм.
Эдгээр томоохон банкуудыг нийтэд нь банк хоорондын валютын зах зээл гэж нэрлэдэг. Эдгээр банкууд өдөр бүр үйлчлүүлэгчид болон өөрсдөдөө зориулж томоохон хэмжээний валютын арилжаа явуулж, дэлхийн валютын зах зээлд хангалттай хөрвөх чадварыг бий болгодог. Эдгээр томоохон олон улсын хөрөнгө оруулалтын банкуудад Citigroup, JPMorgan, UBS, Barclays, Deutsche Bank, Goldman Sachs, HSBC болон Bank of America зэрэг багтдаг.
Европын алдартай судалгааны байгууллага EuroMoney 2020 оны дэлхийн валютын (гол төлөв байгууллагын валютын) судалгааны тайлангийн үндсэн дүнг нийтэлсэн бөгөөд:
JPMorgan гурав дахь жилдээ валютын арилжааны хэмжээгээрээ нэгдүгээрт жагсаж, зах зээлийн эзлэх хувь 10.78%;
UBS зах зээлийн 8.13%-ийн эзлэх хувьтайгаар хоёрдугаарт;
Банк бус байгууллага XTX Markets 7.58%-ийн эзлэх хувьтайгаар өнгөрсөн жилийн 4-р байрнаас гуравдугаарт гарч ирэв;
Америкийн State Street банк үйлчлүүлэгчийн сэтгэл ханамжаар нэгдүгээрт;
Байгууллагын валютын арилжааны платформ Refinitiv олон платформын арилжааны хэмжээгээр нэгдүгээр байраа хадгалсаар байна.
Дэлхийн шилдэг арван олон улсын арилжааны банк (хөрөнгө оруулалтын банк) нийт валютын зах зээлийн бараг 65%-ийг эзэлж байна! Үүний 80% нь уламжлалт томоохон банкууд (хөрөнгө оруулалтын банкууд) бөгөөд зөвхөн хоёр нь банк бус санхүүгийн байгууллага юм.
2. Томоохон олон улсын компаниуд
Дэлхийн томоохон олон улсын компаниуд валютын зах зээлд бизнесээ явуулах зорилгоор оролцдог. Apple компанийг жишээ болгон авч үзвэл, Apple компани Японоос электрон төхөөрөмж импортлохын тулд эхлээд ам.долларыг иенээр солих ёстой. Эдгээр олон улсын компаниудын арилжаалж буй валютын хэмжээ банк хоорондын зах зээлийн арилжааны хэмжээнээс хамаагүй бага байдаг тул энэ төрлийн зах зээлийн оролцогчид ихэвчлэн арилжааны банкуудтай валютын арилжаа хийдэг.
Олон улсын компаниудын хоорондын нэгдэл, худалдан авалт (M&A) нь валютын зах зээлийн ханшийн хэлбэлзлийг үүсгэдэг. Олон улсын хилийн дамнасан нэгдэл, худалдан авалтад томоохон хэмжээний мөнгөн тэмдэгтийн солилцоо оролцдог бөгөөд энэ нь ханшийн хэлбэлзлийг үүсгэж болзошгүй.
3. Дэлхийн гол төв банкууд
Европын төв банк, Английн төв банк болон АНУ-ын Холбооны нөөцийн систем зэрэг дэлхийн гол төв банкууд ч валютын зах зээлд тогтмол оролцдог. Аж ахуйн нэгжүүдийн адил улсын түвшний засгийн газрын байгууллагууд ч валютын зах зээлд оролцдог бөгөөд тэдний зорилго нь олон улсын худалдааны төлбөр тооцоо хийх, валютын нөөцөө удирдах болон бусад үйл ажиллагаа явуулах явдал юм.
Мөн Японы төв банк, Швейцарийн төв банк зэрэг нь өөрийн улсын мөнгөн тэмдэгт тасралтгүй чангарч байгаа нөхцөлд экспорт болон бусад салбараа тогтворжуулахын тулд валютын зах зээлд тодорхойгүй хугацаанд орж, валют худалдан авах эсвэл зарах үйл ажиллагаа явуулж, төв банкны интервенцийн аргаар үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг хөргөхийг оролддог. Төв банк валютын зах зээлд интервенц хийх үед валютын зах зээлд бүр томоохон хэлбэлзэл гарч болзошгүй бөгөөд энэ интервенц нь шууд эсвэл шууд бус байж болно.
Мөн төв банк инфляцтай тэмцэх зорилгоор хүүгээ тохируулах үед төв банкны энэ үйлдэл нь валютын зах зээлийн ханшийн хэлбэлзлийг үүсгэдэг. Төв банк хүүгийн хэрэгслээр мөнгөн тэмдэгтийн үнэ цэнэд нөлөөлж чаддаг.
4. Валютын спекүлянтууд
Валютын спекүляци гэдэг нь гадаад валютыг худалдан авч, ирээдүйд илүү өндөр ханшаар зарж ашиг олох зорилгоор эзэмших үйлдэл юм.
"Оролцож байгаа шалтгаан нь мөнгө олох л юм!"
Энэ нь спекүлянтуудын тогтмол хэллэг байх магадлалтай. Валютын зах зээлд спекүляци хийх зорилго нь ашиг олох явдал юм. Спекүлянтууд мөнгөн тэмдэгтийн үнийн хэлбэлзлийг анхаарч үздэг. Тодорхойгүй байдал оролцдог тул үүнийг спекүляци гэж нэрлэдэг, учир нь валютын хосын үнэ өсөх эсвэл буурахыг хэн ч тодорхой мэдэхгүй.
Арилжаачид арилжаа хийхээсээ өмнө валютын хосын талаар ямар ч боломжит хувилбарыг үнэлэх шаардлагатай. Эдгээр спекүлянтууд олон төрөл, хэмжээтэй байдаг. Зарим спекүлянтуудын халаас дүүрэн, зарим нь хоосон байдаг ч тэдний валютын зах зээлд оролцох зорилго нь маш адилхан — мөнгө олох.